Iran - Persepolis - Takhte Jamshid - The Gate of all Nations

Persepolis (Old Persian تخت جمشید Pārsa, Takht-e Jamshid or Chehel Minar) was the ceremonial capital of the Achaemenid Empire (ca. 550-330 BCE). Persepolis is situated 70 km northeast of the modern city of Shiraz in the Fars Province of modern Iran. In contemporary Persian, the site is known as Takht-e Jamshid (Throne of Jamshid). The earliest remains of Persepolis date from around 515 BCE. To the ancient Persians, the city was known as Pārsa, which means "The City of Persians". Persepolis is a transliteration of the Greek Πέρσης πόλις (Persēs polis: "Persian city"). UNESCO declared the citadel of Persepolis a World Heritage Site in 1979

Archaeological evidence shows that the earliest remains of Persepolis date from around 515 BC. André Godard, the French archaeologist who excavated Persepolis in the early 1930s, believed that it was Cyrus the Great (Kūrosh) who chose the site of Persepolis, but that it was Darius the Great (Daryush) who built the terrace and the great palaces. Darius ordered the construction of the Apadana Palace and the Council Hall (the Tripylon or three-gated hall), the main imperial Treasury and its surroundings. These were completed during the reign of his son, King Xerxes the Great (Khashayar). Further construction of the buildings on the terrace continued until the downfall of the Achaemenid dynasty

Odoric of Pordenone passed through Persepolis c.1320 on his way to China. In 1474, Giosafat Barbaro visited the ruins of Persepolis, which he incorrectly thought were of Jewish origin.[3] Antonio de Gouveia from Portugal wrote about cuneiform inscriptions following his visit in 1602. His first written report on Persia, the Jornada, was published in 1606. Throughout the 1800s and early 1900s, a variety of amateur digging occurred at the site, in some cases on a large scale.[4] The first scientific excavations at Persepolis were carried out by Ernst Herzfeld and Erich Schmidt representing the Oriental Institute of the University of Chicago. They conducted excavations for eight seasons beginning in 1930 and included other nearby sites.[5][6][7][8][9] Herzfeld believed the reasons behind the construction of Persepolis were the need for a majestic atmosphere, a symbol for their empire, and to celebrate special events, especially the "Nowruz". For historical reasons, Persepolis was built where the Achaemenid Dynasty was founded, although it was not the center of the empire at that time. Persepolitan architecture is noted for its use of wooden columns. Architects resorted to stone only when the largest cedars of Lebanon or teak trees of India did not fulfil the required sizes. Column bases and capitals were made of stone, even on wooden shafts, but the existence of wooden capitals is probable. The buildings at Persepolis include three general groupings: military quarters, the treasury, and the reception halls and occasional houses for the King. Noted structures include the Great Stairway, the Gate of Nations (Xerxes the Great), the Apadana Palace of Darius, the Hall of a Hundred Columns, the Tripylon Hall and Tachara Palace of Darius, the Hadish Palace of Xerxes, the palace of Artaxerxes III, the Imperial Treasury, the Royal Stables and the Chariot House.

Persepolis is near the small river Pulwar, which flows into the river Kur (Cyrus / Kuroush). The site includes a 125,000 square metre terrace, partly artificially constructed and partly cut out of a mountain, with its east side leaning on Kuh-e Rahmet ("the Mountain of Mercy"). The other three sides are formed by retaining walls, which vary in height with the slope of the ground. From 5 to 13 metres on the west side a double stair, gently slopes to the top. To create the level terrace, depressions were filled with soil and heavy rocks, which were joined together with metal clips. Around 518 BC, construction of a broad stairway was begun. The stairway was planned to be the main entrance to the terrace 20 metres above the ground. The dual stairway, known as the Persepolitan stairway, was built in symmetrically on the western side of the Great Wall. The 111 steps were 6.9 metres wide with treads of 31 centimetres and rises of 10 centimetres. Originally, the steps were believed to have been constructed to allow for nobles and royalty to ascend by horseback. New theories suggest that the shallow risers allowed visiting dignitaries to maintain a regal appearance while ascending. The top of the stairways led to a small yard in the north-eastern side of the terrace, opposite the Gate of Nations. Grey limestone was the main building material used in Persepolis. After natural rock had been levelled and the depressions filled in, the terrace was prepared. Major tunnels for sewage were dug underground through the rock. A large elevated water storage tank was carved at the eastern foot of the mountain. Professor Olmstead suggested the cistern was constructed at the same time that construction of the towers began. The uneven plan of the foundation of the terrace acted like a castle whose angled walls enabled its defenders to target any section of the external front. Diodorus writes that Persepolis had three walls with ramparts, which all had towers to provide protection space for the defence personnel. The first wall was 7 metres tall, the second, 14 metres and the third wall, which covered all four sides, was 27 metres in height, though no presence of the wall exists in modern times.

Ruins of a number of colossal buildings exist on the terrace. All are constructed of dark-grey marble. Fifteen of their pillars stand intact. Three more pillars have been re-erected since 1970. Several of the buildings were never finished. F. Stolze has shown that some of the mason's rubbish remains. These ruins, for which the name Chehel minar ("the forty columns or minarets") can be traced back to the 13th century, are now known as Takht-e Jamshid - تخت جمشید ("the throne of Jamshid"). Since the time of Pietro della Valle, it has been beyond dispute that they represent the Persepolis captured and partly destroyed by Alexander the Great (Persian: Sekendar / Arabic: Al-Eskender). Behind Takht-e Jamshid are three sepulchres hewn out of the rock in the hillside. The façades, one of which is incomplete, are richly decorated with reliefs. About 13 km NNE, on the opposite side of the Pulwar, rises a perpendicular wall of rock, in which four similar tombs are cut at a considerable height from the bottom of the valley. The modern Persians call this place Naqsh-e Rustam - نقش رستم (meaning "the picture of Rostam"), from the Sassanian reliefs beneath the opening, which they take to be a representation of the mythical hero Rostam. It may be inferred from the sculptures that the occupants of these seven tombs were kings. An inscription on one of the tombs declares it to be that of Darius Hystaspis, concerning whom Ctesias relates that his grave was in the face of a rock, and could only be reached by the use of ropes. Ctesias mentions further, with regard to a number of Persian kings, either that their remains were brought "to the Persians," or that they died there.

The Gate of all Nations, referring to subjects of the empire, consisted of a grand hall that was a square of approximately 25 meters (82 feet) in length, with four columns and its entrance on the Western Wall. There were two more doors, one to the south which opened to the Apadana yard and the other opened onto a long road to the east. Pivoting devices found on the inner corners of all the doors indicate that they were two-leafed doors, probably made of wood and covered with sheets of ornate metal. A pair of Lamassus, bulls with the heads of bearded men, stand by the western threshold. Another pair, with wings and a Persian head (Gopät-Shäh), stands by the eastern entrance, to reflect the Empire’s power. Xerxes's name was written in three languages and carved on the entrances, informing everyone that he ordered it to be built.

Darius the Great built the greatest palace at Persepolis in the western side. This palace was called the Apadana (the root name for modern "ayvan").[citation needed] The King of Kings used it for official audiences. The work began in 515 BC. His son Xerxes I completed it 30 years later. The palace had a grand hall in the shape of a square, each side 60 m long with seventy-two columns, thirteen of which still stand on the enormous platform. Each column is 19 m high with a square Taurus and plinth. The columns carried the weight of the vast and heavy ceiling. The tops of the columns were made from animal sculptures such as two headed bulls, lions and eagles. The columns were joined to each other with the help of oak and cedar beams, which were brought from Lebanon. The walls were covered with a layer of mud and stucco to a depth of 5 cm, which was used for bonding, and then covered with the greenish stucco which is found throughout the palaces. At the western, northern and eastern sides of the palace there were three rectangular porticos each of which had twelve columns in two rows of six. At the south of the grand hall a series of rooms were built for storage. Two grand Persepolitan stairways were built, symmetrical to each other and connected to the stone foundations. To protect the roof from erosion, vertical drains were built through the brick walls. In the four corners of Apadana, facing outwards, four towers were built. The walls were tiled and decorated with pictures of lions, bulls, and flowers. Darius ordered his name and the details of his empire to be written in gold and silver on plates, which were placed in covered stone boxes in the foundations under the Four Corners of the palace. Two Persepolitan style symmetrical stairways were built on the northern and eastern sides of Apadana to compensate for a difference in level. Two other stairways stood in the middle of the building. The external front views of the palace were embossed with carvings of the Immortals, the Kings' elite guards. The northern stairway was completed during Darius's reign, but the other stairway was completed much later.

Next to the Apadana, second largest building of the Terrace and the final edifices, is the Throne Hall or the Imperial Army's hall of honour (also called the "Hundred-Columns Palace). This 70x70 square meter hall was started by Xerxes and completed by his son Artaxerxes I by the end of the fifth century BC. Its eight stone doorways are decorated on the south and north with reliefs of throne scenes and on the east and west with scenes depicting the king in combat with monsters. Two colossal stone bulls flank the northern portico. The head of one of the bulls now resides in the Oriental Institute in Chicago.[10] In the beginning of Xerxes's reign, the Throne Hall was used mainly for receptions for military commanders and representatives of all the subject nations of the empire. Later the Throne Hall served as an imperial museum.

There were other palaces built. These included the Tachara palace which was built under Darius I, and the Imperial treasury which was started by Darius in 510 BC and finished by Xerxes in 480 BC. The Hadish palace by Xerxes I, occupies the highest level of terrace and stands on the living rock. The Council Hall, the Tryplion Hall, The Palaces of D, G, H, Storerooms, Stables and quarters, Unfinished Gateway and a few Miscellaneous Structures at Persepolis are located near the south-east corner of the Terrace, at the foot of the mountain.

It is commonly accepted that Cyrus the Great was buried at Pasargadae. If it is true that the body of Cambyses II was brought home "to the Persians", his burying-place must be somewhere beside that of his father. Ctesias assumes that it was the custom for a king to prepare his own tomb during his lifetime. Hence the kings buried at Naghsh-e Rustam are probably Darius the Great, Xerxes I, Artaxerxes I and Darius II. Xerxes II, who reigned for a very short time, could scarcely have obtained so splendid a monument, and still less could the usurper Sogdianus (Secydianus). The two completed graves behind Takhti Jamshid would then belong to Artaxerxes II and Artaxerxes III. The unfinished one is perhaps that of Arses of Persia, who reigned at the longest two years, or, if not his, then that of Darius III (Codomannus), who is one of those whose bodies are said to have been brought "to the Persians." Another small group of ruins in the same style is found at the village of Hajjiäbäd, on the Pulwar, a good hour's walk above Takhti Jamshid. These formed a single building, which was still intact 900 years ago, and was used as the mosque of the then-existing city of Istakhr. Cyrus the Great was buried in Pasargadae, which is mentioned by Ctesias as his own city. Since, to judge from the inscriptions, the buildings of Persepolis commenced with Darius I, it was probably under this king, with whom the sceptre passed to a new branch of the royal house, that Persepolis became the capital of Persia proper. As the residence of the rulers of the empire, however, a remote place in a difficult alpine region was far from convenient. The country's true capitals were Susa, Babylon and Ecbatana. This accounts for the fact that the Greeks were not acquainted with the city until Alexander the Great took and plundered it. At that time Alexander burned "the palaces" or "the palace," universally believed now to be the ruins at Takhti Jamshid. From Stolze's investigations it appears that at least one of these, the castle built by Xerxes, bears evident traces of having been destroyed by fire. The locality described by Diodorus after Cleitarchus corresponds in important particulars with Takhti Jamshid, for example, in being supported by the mountain on the east.

(Diod. 17.70.1-73.2) 17.70 (1) Persepolis was the capital of the Persian kingdom. Alexander described it to the Macedonians as the most hateful of the cities of Asia, and gave it over to his soldiers to plunder, all but the palaces. (2) +It was the richest city under the sun and the private houses had been furnished with every sort of wealth over the years. The Macedonians raced into it, slaughtering all the men whom they met and plundering the residences; many of the houses belonged to the common people and were abundantly supplied with furniture and wearing apparel of every kind…. 72 (1) Alexander held games in honour of his victories. He performed costly sacrifices to the gods and entertained his friends bountifully. While they were feasting and the drinking was far advanced, as they began to be drunken a madness took possession of the minds of the intoxicated guests. (2) At this point one of the women present, Thais by name and Attic by origin, said that for Alexander it would be the finest of all his feats in Asia if he joined them in a triumphal procession, set fire to the palaces, and permitted women's hands in a minute to extinguish the famed accomplishments of the Persians. (3) This was said to men who were still young and giddy with wine, and so, as would be expected, someone shouted out to form up and to light torches, and urged all to take vengeance for the destruction of the Greek temples. (4) Others took up the cry and said that this was a deed worthy of Alexander alone. When the king had caught fire at their words, all leaped up from their couches and passed the word along to form a victory procession [epinikion komon] in honour of Dionysius. (5) Promptly many torches were gathered. Female musicians were present at the banquet, so the king led them all out for the komos to the sound of voices and flutes and pipes, Thais the courtesan leading the whole performance. (6) She was the first, after the king, to hurl her blazing torch into the palace. As the others all did the same, immediately the entire palace area was consumed, so great was the conflagration. It was most remarkable that the impious act of Xerxes, king of the Persians, against the acropolis at Athens should have been repaid in kind after many years by one woman, a citizen of the land which had suffered it, and in sport. (Curt. 5.6.1-7.12) 5.6 (1) On the following day the king called together the leaders of his forces and informed them that "no city was more mischievous to the Greeks than the seat of the ancient kings of Persia . . . by its destruction they ought to offer sacrifice to the spirits of their forefathers."… 7 (1) But Alexander's great mental endowments, that noble disposition, in which he surpassed all kings, that intrepidity in encountering dangers, his promptness in forming and carrying out plans, his good faith towards those who submitted to him, merciful treatment of his prisoners, temperance even in lawful and usual pleasures, were sullied by an excessive love of wine. (2) At the very time when his enemy and his rival for a throne was preparing to renew the war, when those whom he had conquered were but lately subdued and were hostile to the new rule, he took part in prolonged banquets at which women were present, not indeed those whom it would be a crime to violate, but, to be sure, harlots who were accustomed to live with armed men with more licence than was fitting. (3) One of these, Thais by name, herself also drunken, declared that the king would win most favour among all the Greeks, if he should order the palace of the Persians to be set on fire; that this was expected by those whose cities the barbarians had destroyed. (4) When a drunken strumpet had given her opinion on a matter of such moment, one or two, themselves also loaded with wine, agreed. The king, too, more greedy for wine than able to carry it, cried: "Why do we not, then, avenge Greece and apply torches to the city?" 5) All had become heated with wine, and so thy arose when drunk to fire the city which they had spared when armed. The king was the first to throw a firebrand upon the palace, then the guests and the servants and courtesans. The palace had been built largely of cedar, which quickly took fire and spread the conflagration widely. (6) When the army, which was encamped not far from the city, saw the fire, thinking it accidental, they rushed to bear aid. (7) But when they came to the vestibule of the palace, they saw the king himself piling on firebrands. Therefore, they left the water which they had brought, and they too began to throw dry wood upon the burning building. (8) Such was the end of the capital of the entire Orient. . . . (10) The Macedonians were ashamed that so renowned a city had been destroyed by their king in a drunken revel; therefore the act was taken as earnest, and they forced themselves to believe that it was right that it should be wiped out in exactly that manner. (Cleitarchus, FGrHist. 137, F. 11 (= Athenaeus 13. 576d-e)) And did not Alexander the Great have with him Thais, the Athenian hetaira? Cleitarchus speaks of her as having been the cause for the burning of the palace at Persepolis. After Alexander's death, this same Thais was married to Ptolemy, the first king of Egypt. There is, however, one formidable difficulty. Diodorus says that the rock at the back of the palace containing the royal sepulchres is so steep that the bodies could be raised to their last resting-place only by mechanical appliances. This is not true of the graves behind Takhte Jamshid, to which, as F. Stolze expressly observes, one can easily ride up. On the other hand, it is strictly true of the graves at Nakshi Rustam. Stolze accordingly started the theory that the royal castle of Persepolis stood close by Nakshi Rustam, and has sunk in course of time to shapeless heaps of earth, under which the remains may be concealed. The vast ruins, however, of Takhti Jamshid, and the terrace constructed with so much labour, can hardly be anything else than the ruins of palaces; as for temples, the Persians had no such thing, at least in the time of Darius and Xerxes. Moreover, Persian tradition at a very remote period knew of only three architectural wonders in that region, which it attributed to the fabulous queen Humgi (Khumái)the grave of Cyrus at Pasargadae, the building at HäjjIãbãd, and those on the great terrace. It is safest therefore to identify these last with the royal palaces destroyed by Alexander. Cleitarchus, who can scarcely have visited the place himself, with his usual recklessness of statement, confounded the tombs behind the palaces with those of Nakshi Rustam; indeed he appears to imagine that all the royal sepulchres were at the same place.

After invading Persia, Alexander the Great sent the main force of his army to Persepolis in the year 330 BC by the Royal Road. Alexander stormed the Persian Gates (in the modern Zagros Mountains), then quickly captured Persepolis before its treasury could be looted. After several months Alexander allowed his troops to loot Persepolis. A fire broke out in the eastern palace of Xerxes and spread to the rest of the city. It is not clear if it was an accident or a deliberate act of revenge for the burning of the Acropolis of Athens during the Second Hellenic-Persian War. Many historians argue that while Alexander's army celebrated with a symposium they decided to take revenge against Persians. In that case it would be a combination of the two. The Book of Arda Wiraz, a Zoroastrian work composed in the 3rd or 4th century CE, also describes archives containing "all the Avesta and Zand, written upon prepared cow-skins, and with gold ink" that were destroyed. Indeed in his The chronology of ancient nations, the native Iranian writer Biruni indicates unavailability of certain native Iranian historiographical sources in post-Achaemenid era especially during Ashkanian and adds "..And more than that. He (Alexander) burned the greatest part of their religious code, he destroyed the wonderful architectural monuments in the mountains of Istakhr, nowadays known as the mosque of Solomon ben David, and delivered them up to the flames. People say that even at the present time the traces of fire are visible in some places

In 316 BC Persepolis was still the capital of Persia as a province of the great Macedonian Empire (see Diod. xix, 21 seq., 46 ; probably after Hieronymus of Cardia, who was living about 316). The city must have gradually declined in the course of time - the lower city at the foot of imperial city might have survived for a longer time[13]; but the ruins of the Achaemenidae remained as a witness to its ancient glory. It is probable that the principal town of the country, or at least of the district, was always in this neighborhood. About 200 BC the city Istakhr (properly Estakhr), five kilometers north of Persepolis, is the seat of the local governors. There the foundations of the second great Persian Empire were laid, and there Istakhr acquired special importance as the center of priestly wisdom and orthodoxy. The Sassanian kings have covered the face of the rocks in this neighborhood, and in part even the Achaemenian ruins, with their sculptures and inscriptions. They must themselves have built largely here, although never on the same scale of magnificence as their ancient predecessors. The Romans knew as little about Istakhr as the Greeks had known about Persepolis—and this despite the fact that for four hundred years the Sassanians maintained relations, friendly or hostile, with the empire. At the time of the Arabian conquest, Istakhr offered a desperate resistance. The city was still a place of considerable importance in the first century of Islam, although its greatness was speedily eclipsed by the new metropolis Shiraz. In the 10th century, Istakhr dwindled to insignificance, as may be seen from the descriptions of Istakhri, a native (c. 950), and of Mukaddasi (c. 985). During the following centuries, Istakhr gradually declined, until, as a city, it ceased to exist. In 1618, García de Silva Figueroa, King Philip III of Spain's ambassador to the court of Shah Abbas, the Safavid monarch, was the first Western traveller to correctly identify the ruins of Takht-e Jamshid as the location of Persepolis. The Dutch traveller Cornelis de Bruijn visited Persepolis in 1704. He was the first westerner who made drawings of Persepolis. The fruitful region was covered with villages till the frightful devastations of the 18th century; and even now it is, comparatively speaking, well cultivated. The "castle of Istakhr" played a conspicuous part several times during the Muslim period as a strong fortress. It was the middlemost and the highest of the three steep crags which rise from the valley of the Kur, at some distance to the west or northwest of Nakshi Rustam. Asian writers[who?] state that one of the Buyid (Buwaihid) sultans in the 10th century of the Flight constructed the great cisterns, which may yet be seen. Amongst others, James Morier and Eugène Flandin have visited them. W. Ouseley points out that this castle was still used in the 16th century, at least as a state prison. But when Pietro della Valle was there in 1621, it was already in ruins.

تخت جمشید، پارسه، پرسپولیس، پرسه پلیس، هزارستون و یا چهل منار که در

شهرستان مرودشت در شمال استان فارس (شمال شرقی شیراز) جای دارد، نام یکی از شهرهای باستانی ایران است که طی سالیان پیوسته، پایتخت باشکوه و تشریفاتی پادشاهی ایران در زمان امپراتوری هخامنشیان بوده‌است. در این شهر باستانی بنایی به نام تخت جمشید وجود دارد که در دوران زمامداری داریوش بزرگ، خشایارشا و اردشیر اول بنا شده‌است و به مدت حدود ۵۰ سال، مرکزی برای برگزاری مراسم آیینی و جشن‌ها به ویژه نوروز بوده‌است. در نخستین روز سال نو گروه‌های زیادی از کشورهای گوناگون به نمایندگی از ساتراپی‌ها یا استانداری‌ها با پیشکش‌هایی متنوع در تخت جمشید جمع می‌شدند و هدایای خود را به شاه پیشکش می‌کردند. بنیانگذار تخت جمشید داریوش بزرگ بود، البته پس از او پسرش خشایارشا و نوه‌اش اردشیر یکم با گسترش این مجموعه به بزرگی آن افزودند. بسیاری از آگاهی‌های موجود که در مورد پیشینه هخامنشیان و فرهنگ آنها در دسترس است به خاطر سنگ‌ نبشته‌‌هایی است که در این کاخ‌‌ها و بر روی دیواره‌ها و لوحه‌ها آن حکاکی شده‌است. باور تاریخدانان بر این است که اسکندر مقدونی سردار یونانی در ۳۳۰ پیش از میلاد، به ایران حمله کرد و تخت جمشید را به آتش کشید و احتمالاً بخش عظیمی از کتابها، فرهنگ و هنر هخامنشی را با اینکار نابود نمود. با این‌حال ویرانه‌های این مکان هنوز هم در شهرستان مرودشت در استان فارس برپا است و باستان شناسان از ویرانه‌های آن نشانه‌های آتش و هجوم را بر آن تأیید می‌کنند.

این مکان از سال ۱۹۷۹ یکی از آثار ثبت شدهٔ ایران در میراث جهانی یونسکو است.

نگاره قدیمی از تخت جمشید نام تخت جمشید در زمان ساخت «پارسَه» به معنای «شهر پارسیان» بود. یونانیان آن را پِرسپولیس (به یونانی یعنی «پارسه‌شهر») خوانده‌اند. در فارسی معاصر این بنا را تخت جمشید یا قصر شاهی جمشید پادشاه اسطوره‌ای ایران می‌نامند.

در شاهنامه فردوسی آمده‌است:

جمشید پادشاهی عادل و زیبارو بود که نوروز را بر پا داشت و هفتصد سال بر ایران پادشاهی کرد. اورنگ یا تخت شاهی او چنان بزرگ بود که دیوان به دوش می‌کشیدند. صدها سال پس از حمله اسکندر و اعراب و در زمانی که یاد و خاطره پادشاهان هخامنشی فراموش شده بود، مردمی که از نزدیکی خرابه‌های پارسه عبور می‌کردند، تصاویر حکاکی شدهٔ تخت شاهی را می‌دیدند که روی دست مردم بلند شده‌است و از آنجا که نمی‌توانستند خط میخی کتیبه‌های حک شده روی سنگ‌ها را بخوانند، می‌پنداشتند که این همان اورنگ جمشید است که فردوسی در شاهنامه خود از آن یاد کرده‌است. به همین خاطر نام این مکان را تخت جمشید نهادند. بعدها که باستان‌شناسان توانستند خط میخی کتیبه را ترجمه کنند، متوجه شدند که نام اصلی آن پارسه بوده‌است.[۳] در دوره اسلامی این مکان را محترم شمرده و آن را هزار ستون و چهل منار می‌نامیدند و با شخصیت‌هایی چون سلیمان نبی و جمشید ربطش می‌دادند. نام مشهور غربی این محل یعنی پِرسِه پلیس ریشه غریبی دارد. در زبان یونانی، پِرسِه پلیس و یا به صورت شاعرانه آن پِرسِپ تولیس (Perseptolis) لقبی است برای آتنه الهه خرد، صنعت و جنگ که ویران‌کنندهٔ شهرها معنی می‌دهد. این لقب را آشیل، شاعر یونانی سده پنجم پیش از زادروز، به حالت تجنیس و بازی با لغات، در مورد شهر پارسیان به کار برده‌است.[۱۰]

سازه و موقعیت مکانی تخت جمشید

پلکان ورودی تخت جمشید پلکان شمالی پلکان شرقی آرامگاه اردشیر سوم باروها دروازه کشورها خیابان سپاهیان دروازه ناتمام آپادانا کاخ صدستون کاخ سه‌در کاخ تچر کاخ هدیش خزانه شاهی کاخ ملکه و موزه پادگان ۳۲ ستون کاخ ج کاخ ه کاخ د تخت جمشید در مرکز استان فارس، ۱۰ کیلومتری شمال مرودشت و در ۵۷ کیلومتری شیراز قرار دارد. ارتفاع از سطح دریا تخت جمشید ۱۷۷۰ متر می‌باشد. طرف شرقی این مجموعه کاخ‌ها بر روی کوه رحمت و سه طرف دیگر در درون جلگه مرودشت پیش رفته‌است.[۱۱] تخت جمشید بر روی صفّه یا سکوی سنگی که ارتفاع آن بین ۸ تا ۱۸ متر بالاتر از سطح جلگهٔ مردوشت است، واقع شده‌است. ابعاد تخت جمشید ۴۵۵ متر (جبهه غربی)، ۳۰۰ متر (جبهه شمالی)، ۴۳۰ متر (جبهه شرقی)، ۳۹۰ متر (جبهه جنوبی) می‌باشد. همچنین طول تخت جمشید برابر با طول آکروپولیس در آتن است، اما عرض آن چهار تا پنج برابر آکروپولیس است.[۱۲][۱۳]

کتیبه بزرگ داریوش بزرگ بر دیوار جبهه جنوبی تخت جمشید، آشکارا گواهی می‌دهد که در این مکان هیچ بنایی از قبل وجود نداشته‌است.[۱۴] وسعت کامل کاخ‌های تخت جمشید ۱۲۵ هزار متر مربع است[۱۱][۱۵]

سنگ بنای نخستین

پلان و جزئیات ستون‌های تخت جمشید قدیمی‌ترین بخش تخت جمشید بر پایهٔ یافته‌های باستان‌شناسی مربوط به سال ۵۱۸ پیش از میلاد[۱۱] است.[۱۶] آنگونه که در منابع متعدد و گوناگون تاریخی آمده‌است ساخت تخت جمشید در حدود ۲۵ قرن پیش در دامنه غربی کوه رحمت یا میترا یا مهر و در زمان داریوش بزرگ آغاز گردید و سپس توسط جانشینان وی با تغییراتی در بنای اولیه آن ادامه یافت. بر اساس خشت‌نوشته‌های کشف شده در تخت جمشید در ساخت این بنای با شکوه معماران، هنرمندان، استادکاران، کارگران، زنان و مردان بی‌شماری شرکت داشتند که علاوه بر دریافت حقوق از مزایای بیمهٔ کارگری نیز استفاده می‌کردند. ساخت این مجموعهٔ بزرگ و زیبا بنا به روایتی ۱۲۰ سال به طول انجامید.[۳]

یکی از هنرهای معماری در تخت جمشید این است که نسبت ارتفاع سر درها به عرض آنها و همین طور نسبت ارتفاع ستون‌ها به فاصلهٔ بین دو ستون نسبت طلایی است. نسبت طلایی نسبت مهمی در هندسه است که در طبیعت وجود دارد. این نشانگر هنر ابرانیان باستان در معماری است.[۳]

پژوهش‌های باستان‌شناسی

اولین کاوش‌های علمی در تخت جمشید توسط ارنست امیل هرتزفلد آلمانی در ۱۹۳۱ صورت گرفت. وی توسط مؤسسه خاورشناسی دانشگاه شیکاگو فرستاده شده بود. یافته‌های وی هنوز در این مؤسسه نگه‌داری می‌شوند. هرتزفلد معتقد بود دلیل ساخت تخت جمشید نیاز به جوی شاهانه و باشکوه٬ ، نمادی برای امپراتوری پارس و مکانی برای جشن گرفتن وقایع خاص به خصوص نوروز بوده‌است.به دلایل تاریخی تخت جمشید در جایی که امپراتوری پارس پایه گذاشته شده بود ساخته شده‌است. هر چند در آن زمان مرکز امپراتوری نبوده‌است.

معماری تخت جمشید به دلیل استفاده از ستون‌های چوبی مورد توجه قرار گرفته‌است.معماران تخت جمشید فقط زمانی از سنگ استفاده کرده‌اند که بزرگترین سرو‌های لبنان یا ساج‌های هند اندازه‌های لازم برای تحمل سقف را نداشته‌اند.[۱۸] در حالی که ته ستون‌ها و سر ستون‌ها از سنگ بوده‌اند.[۳]

معماری

معماران و هنرمندان معماران، هنرمندان و متخصصان در ساخت تخت جمشید از ملل مختلف زیر نفوذ شاهان هخامنشیان مانند آشوریان، مصریان، اوراتوئیان، بابلیان، لودیان، ایونیان، هندوان، سکائیان و غیره تشکیل می‌شدند.[۱۹]

معماری حرفه‌ای در گذر زمان تعدادی از ستون‌های دروازه کاخ صد ستون در تخت جمشید حوادثی مثل زلزله را پشت سر گذاشته و سر پا مانده‌اند. آن‌ها در نگاه اول یکپارچه به نظر می‌رسند اما در حقیقت تکه تکه هستند و روی هم سوار شده‌اند. راز پایداری آن‌ها مقابل زمین لرزه در محل اتصال این تکه‌هاست، جایی که دو تکه ستون به وسیله سرب مذاب به هم متصل شده‌اند. این سرب علاوه بر محکم کردن اتصال دو تکه ستون، نقش مهمی برای مقاومت سازه در مقابل زمین لرزه داشته‌است. سرب فلز چکش خوار و نرمی است که هنگام بروز زمین لرزه از خودش واکنش نشان داده و خرد نمی‌شود، این همان نقشی است که در ساختمان‌های امروزی و مدرن بر عهده فنر لای ستون‌ها گذاشته می‌شود.[۲۰]

آرایش نقوش معماران و هنرمندانی که در ساخت تخت جمشید نقش داشتند، نقش‌ها را از سه طریق می‌آراستند. یکی چسباندن فلزهای گران‌بها به صورت رویهٔ تاج، گوشوار، طوق، یاره و نظایر آن به اصل نقش و توسط سوراخ‌هایی که در دو طرف شی مورد نظر برای گوهرنشانی می‌کندند. دوم نگاریدن و نقر کردن تزئینات اصلی لباس، تاج و کلاه با سوزن، به نحوی بسیار ظریف که نمونهٔ آن بر درگاه‌های کاخ داریوش (تچر) و حرمسرا وجود دارد. سوم رنگ‌آمیزی، که نمونه‌هایی از آن در کاخ سه دری و صد ستون موجود است.[۲۱]

سنجش درازا و شمارگان نوشتار اصلی: سنجش درازا و شمارگان در معماری تخت جمشید

عکسی از ارنست امیل هرتزفلد در تخت جمشید پژوهش‌های کرفتر، نیلندر، ا. هسه، خانم و آقای تیلیا و مایکل رف، مقیاس‌های طولی در تخت جمشید را روشن کرده‌است. کوچکترین واحد اندازه‌گیری یک انگشت بوده‌است که با مقیاس امروزی ۲۲ میلی‌متر می‌شود. واحدهای دیگر عبارت بودند از:

کف یا قبضه برابر ۴ انگشت یا ۸۷ میلی‌متر گام تخت جمشیدی برابر ۱۶ انگشت یا ۳۴۷ تا ۳۴۸ میلی‌متر ارش (گز) برابر ۲۴ انگشت یا ۵۲۱ تا ۵۲۲ میلی‌متر بهترین مورد برای بررسی از مقیاس گام تخت جمشیدی، پلکان شرقی آپادانا است که در یک نظر رابطه منطقی طول و عرض قسمت‌های آن بدین صورت مشخص می‌شود: جبههٔ پلکان را به طور کلی به قسمت شمالی (سان سربازان و بزرگان)، مرکزی (مهتابی جلو) و جنوبی (سان هدیه‌آوران) می‌توان تقسیم کرد. هر یک از آنها ۷۸ گام طول و ۹ گام بلندی دارد. قسمت میانی مهتابی جلو، ۹ گام بلندی و دو برابر آن طول دارد و دو شیب پلکان‌های متقارن آن هر یک قاعده‌ای به طول ۳۰ گام دارند. از لبهٔ مهتابی جلویی تا آغاز شیب هر یک از پلکان‌های متقارن مهتابی عقبی، درست ۷۸ گام می‌شود و در همه این اعداد ضریبی از عدد ۳ را که در ایران باستان مقدس بوده‌است، می‌یابیم. اعداد ۳، ۷ و ۹ اعدادی مقدس دانسته می‌شده‌اند و بررسی این نگاره موارد زیر را در تخت جمشید ثابت کرده‌است: آپادانا در مجموع ۷۲ ستون دارد که برابر ۷۲ فصل یسنای اوستا ۷۲ رشته کشتی (کستی) است که ایرانیان باستان به کمر می‌بسته‌اند. بر نقوش بارعام کاخ صد ستون و نقش‌نمای آرامگاه‌ها، پادشاه و شش تن از یارانش را نشان داده‌اند که درست مانند قرار گرفتن اهورامزدا در میان شش فرشته بزرگ در باور ایرانیان باستان است و تأییدکننده زرتشتی بودن هخامنشی‌ها است. پلکان بزرگ شمال‌غربی ۱۱۱ پله (یعنی سه بار عدد یک) دارد که حاصل ضرب ۳۷ در عدد ۳ است و شمار منزل‌های راه‌شاهی از شوش تا سارد هم درست ۱۱۱ بوده‌است.[۲۲]

پلکان‌های ورودی سکو و دروازهٔ ملل نوشتار اصلی: کاخ دروازه کشورها ورود سکو، دو پلکان است که روبروی یکدیگر و در بخش شمال غربی مجموعه قرار دارند که همچون دستانی است که آرنج خویش را خم کرده و بر آن است تا مشتاقان خود را از زمین بلند یکند و در سینهٔ خود جای دهد. این پلکان‌ها از هر طرف ۱۱۱ پله‌ٔ پهن و کوتاه(به ارتفاع ۱۰ سانتیمتر) دارند. بر خلاف عقیدهٔ بسیاری از مورخین که مدعی بودند ارتفاع کم پله‌ها به خاطر این بوده که اسب‌ها نیز بتوانند از پله‌ها بالا بروند، پله‌ها را کوتاهتر از معمول ساخته‌اند تا راحتی و ابهت میهمانان (که تصاویرشان با لباسهای فاخر و بلند بر دیوارهای تخت جمشید نقش بسته) هنگام بالا رفتن حفظ شود. بالای پلکان‌ها، بنای ورودی تخت جمشید، دروازه بزرگ یا دروازهٔ خشایارشا یا دروازه ملل، قرار گرفته‌است. ارتفاع این بنا ۱۰ متر است. این بنا یک ورودی اصلی و دو خروجی داشته‌است که امروزه بقایای دروازه‌های آن برجاست. بر دروازهٔ غربی و شرقی طرح مردان بالدار و بر و طرح دو گاو سنگی با سر انسانی حجاری شده‌است. این دروازه‌ها در قسمت فوقانی با شش کتیبهٔ میخی تزیین یافته‌اند. این کتیبه‌ها پس از ذکر نام اهورامزدا به اختصار بیان می‌کند که: «هر چه بدیده زیباست، به خواست اورمزد انجام پذیرفته‌است.»[۲۳]

دو دروازه خروجی یکی رو به جنوب و دیگری رو به شرق قرار دارند و دروازه جنوبی رو به کاخ آپادانا، یا کاخ بزرگ بار، دارد.

کاخ دروازه کشورها

پلکان ورودی تخت جمشید

نمای ورودی تخت جمشید پلکان‌های کاخ آپادانا

جزئیات حجاری‌های پلکان روبه‌شمال کاخ آپادانا که نظامیان هخامنشی را نمایش می‌دهد. کاخ آپادانا در شمال و شرق دارای دو مجموعه پلکان است. پلکان‌های شرقی این کاخ که از دو پلکان - یکی رو به شمال و یکی رو به جنوب - تشکیل شده‌اند، نقوش حجاری‌شده‌ای را در دیوار کنارهٔ خود دارند. پلکان رو به شمال نقش‌هایی از فرماندهان عالی‌رتبهٔ نظامی مادی و پارسی دارد در حالی که گل‌های نیلوفر آبی را در دست دارند، حجاری شده‌است. [۲۴] در جلوی فرماندهان نظامی افراد گارد جاویدان در حال ادای احترام دیده می‌شوند. در ردیف فوقانی همین دیواره، نقش افرادی در حالی که هدایایی به همراه دارند و به کاخ نزدیک می‌شوند، دیده می‌شود. [۲۴]

بر دیوارهٔ پلکان رو به جنوب تصاویری از نمایندگان کشورهای مختلف به همراه هدایایی که در دست دارند دیده می‌شود. هر بخش از این حجاری اختصاص به یکی از ملل دارد که در شکل زیر مشخص شده‌اند:

۱- مادی‌ها ۲- ایلامی‌ها ۳- پارت‌ها ۴- سغدی‌ها ۵- مصری‌ها ۶- باختری‌ها ۷- اهالی سیستان ۸- اهالی ارمنستان ۹- بابلی‌ها ۱۰- اهالی کلیکیه ۱۱- سکاهای کلاه‌تیزخود ۱۲- ایونی‌ها ۱۳- اهالی سمرقند ۱۴- فنیقی‌ها ۱۵- اهالی کاپادوکیه ۱۶- اهالی لیدی ۱۷- اراخوزی‌ها ۱۸- هندی‌ها ۱۹- اهالی مقدونیه ۲۰- اعراب ۲۱- آشوری‌ها ۲۲- لیبی‌ها ۲۳- اهالی حبشه[۲۴] کاخ‌ها و ساختمان‌ها

بازمانده‌های کاخ آپادانا

کاخ تچر

نمای جنوبی کاخ تچر

کاخ صد ستون کاخ آپادانا نوشتار اصلی: کاخ آپادانای تخت‌جمشید

سنگ‌نگاره هدیه‌آوران لودیه‌ای که در حال حمل پیشکش‌های خود برای پادشاه هخامنشی هستند. این سنگ‌نگاره در یکی از پلکان‌های کاخ آپادانای تخت جمشید سنگ‌تراشی شده‌است. کاخ آپادانا از قدیمی‌ترین کاخ‌های تخت جمشید است. این کاخ که به فرمان داریوش بزرگ بنا شده‌است، برای برگزاری جشن‌های نوروزی و پذیرش نمایندگان کشورهای وابسته به حضور پادشاه استفاده می‌شده‌است. این کاخ توسط پلکانی در قسمت جنوب غربی آن به «کاخ تچرا» یا «کاخ آینه» ارتباط می‌یابد. کاخ آپادانا از ۷۲ ستون تشکیل شده‌است که در حال حاضر ۱۴ ستون آن پابرجاست ته ستونهای ایوان کاخ گرد ولی ته ستونهای داخل کاخ مربع شکل است.[۲۴]

کاخ تچر نوشتار اصلی: کاخ تچر تچر یا تچرا به معنای خانه زمستانی است. این کاخ نیز به فرمان داریوش کبیر بنا شده و کاخ اختصاصی وی بوده‌است. روی کتیبه‌ای آمده: «من داریوش این تچر را ساختم.» این کاخ یک موزه خط به شمار می‌رود از پارسی باستان گرفته در این کاخ کتیبه وجود دارد تا خطوط پهلوی بالای ستون‌ها از نمای جلویی‌های مصری استفاده شده‌است. قسمت اصلی کاخ توسط داریوش بزرگ و ایوان و پلکان سنگی جنوبی توسط خشایارشا و پلکان سنگی غربی توسط اردشیر دوم بنا شده‌است.[۲۴]

کاخ هدیش نوشتار اصلی: کاخ هدیش این کاخ که کاخ خصوصی خشایارشا بوده‌است در مرتفع‌ترین قسمت صفهٔ تخت جمشید قرار دارد. این کاخ از طریق دو مجموعه پلکان به کاخ ملکه ارتباط دارد. احتمال می‌رود آتش سوزی از این مکان شروع شده باشد به خاطر نفرتی که آتنی‌ها از خشایارشا داشتند به خاطر به آتش کشیده شدن آتن به دست وی. رنگ زرد سنگ‌ها نشان دهنده تمام شدن آب درون سنگ‌ها به خاطر حرارت است. اینجا مکان کوچکی بوده ۶*۶ ستون قرار داشته‌است. به خاطر ویرانی شدید اطلاعات زیادی در مورد این کاخ در دسترس نیست خیلی‌ها از اینجا به عنوان کاخ مرموز نام برده‌اند. هدیش به معنای جای بلند است و چون خشایارشا نام زن دوم او هدیش بوده‌است نام کاخ خود را هدیش می‌گذارد این کاخ در جنوبی‌ترین قسمت صفه قرار دارد و قسمت‌های زیادی از کف از خود کوه‌است.[۲۴]

کاخ ملکه این کاخ توسط خشایارشا ساخته شده‌است و به نسبت سایر بناها در ارتفاع پایین‌تری قرار گرفته‌است. بخشی از این کاخ در سال ۱۹۳۱ توسط شرق‌شناس مشهور، پروفسور ارنست امیل هرتزفلد، خاکبرداری و از نو تجدیدبنا شد و امروزه به عنوان موزه و ادارهٔ مرکزی تأسیسات تخت جمشید مورد استفاده قرار گرفته‌است.[۲۴]

کاخ ه نوشتار اصلی: کاخ ه کاخ ه یا کاخ اچ یکی از کاخ‌های تخت جمشید است که در جنوب‌غربی تخت‌گاه و در غرب کاخ هدیش قرار گرفته‌است. پلکان منقوشی که از دو جانب به این کاخ راهبر است، اکنون حالتی نیمه ویران دارد. پلکان اصلی به گواهی قطعه مکتوبی که از آن به جای مانده، به بنایی تعلق دارد که خشایارشا آغاز و اردشیر یکم آن را تمام کرده‌است.[۲۴]

کاخ سه‌در نوشتار اصلی: کاخ سه‌در کاخ سه‌در، تالار شورا، دروازه شاهان، سه‌دروازه، سه دری یا کاخ مرکزی، در مرکز کوشک شاهی تخت‌جمشید قرار دارد. این کاخ توسط سه درگاه و چند راهرو به کاخ‌های دیگر راه می‌یابد و از این جهت آن را کاخ مرکزی و یا سه دری نیز می‌خوانند. چون بر پلکان‌های این کاخ، نجیب‌زادگان پارسی را نقش کرده‌اند که به حالتی دوستانه و غیر رسمی، برای ملاقات فرمانروا می‌روند و نیز به سبب نوع کاربری و موقعیت کاخ، گاهی آن را تالار شورا نیز نامیده‌اند. پیشتر بنای این کاخ را به داریوش بزرگ نسبت می‌دادند، اما دلایلی در درست است که ساخت کامل آن به وسیله اردشیر یکم صورت گرفته بوده‌است.

کاخ صدستون وسعت این کاخ در حدود ۴۶۰۰۰ فوت مربع (حدود ۴۳۰۰ متر مربع) است و سقف آن به‌وسیلهٔ صد ستون که هر کدام ۱۴ متر ارتفاع داشته‌اند، بالا نگه داشته می‌شده‌است. [۲۴]

کاخ شورا به این مکان کاخ شورا یا تالار مرکزی می‌گویند. احتمالاً شاه در اینجا با بزرگان به بحث و مشورت می‌پرداخته‌است. با توجه به نقوش حجاری شده، از یکی از دروازه‌ها شاه وارد می‌شده و از دو دروازه دیگر خارج می‌شده‌است. به این دلیل به این جا کاخ شورا می‌گویند که در اینجا دو سرستون انسان وجود داشته که جاهای دیگری نیست و سر انسان سمبل تفکر است.[۲۴]

آرامگاه‌های شاهنشاهان

آرامگاه اردشیر سوم در ضلع شرقی تخت جمشید

درون آرامگاه اردشیر سوم در فاصله ۶ و نیم کیلومتری از تخت جمشید نقش رستم قرار دارد. در نقش رستم آرامگاهای شاهنشاهانی مانند داریوش بزرگ ٫ خشایارشا ٫ اردشیر یکم و داریوش دوم واقع است. آرامگاه پنجمی هم هست که نیمه کاره باقی مانده و احتمالاً متعلق به داریوش سوم است.[۲۴]

ساختمان خزانهٔ شاهنشاهی این مجموعه مشتمل بر یک تالار ۹۹ ستونی، یک تالار صد ستونی، تعدادی سالن، اتاق و دو حیاط خلوت است. مجموعه ساختمان‌های خزانه توسط حصاری ضخیم و خیابانی پهن از مابقی قسمت‌ها جدا می‌شده‌است. بر اساس روایت مورخین یونان باستان پس از سقوط تخت جمشید اسکندر طلا، نقره و اشیای قیمتی خزانه تخت جمشید را که بزرگترین خزانه هخامنشیان بوده‌است با سه هزار شتر و تعداد زیادی اسب و قاطر به محل دیگری انتقال داده‌است. خزانه به فرمان داریوش بزرگ بنا شد و خشایارشا در آن اصلاحاتی به عمل آورده‌است. اکثر ظروف، مجسمه‌ها و به خصوص هشت لوح سنگی معروف خشایارشا از این محل به دست آمده‌است. در حفاری‌های علمی گذشته در این محل نیز تعداد زیادی الواح گلی به خط میخی و زبان عیلامی مربوط به دستمزد کارگران به دست آمده‌است. مجلس بار عام شاهی که در همین محل کشف شده، خشایارشا (نه داریوش بزرگ که پیشتر می‌پنداشتند) را نشان می‌دهد که با لباس تمام رسمی بر تخت نشسته‌است. عصای شاهی را در دست راست و گل نیلوفر آبی (لوتوس) را که نشانهٔ شاهان هخامنشی است به دست چپ گرفته‌است. پشت سر شاه ولیعهد با گل نیلوفر آبی در دست چپ ایستاده و دست راست خود را باحالت احترام بالا نگاه داشته‌است. سپس یکی از خواجگان دربار و بعد از او اسلحه‌دار شاه ایستاده‌اند. در مقابل شاه دو عودسوز قرار دارند و رییس تشریفات به حالت احترام گزارش می‌دهد. مراسم زیر یک شادروان (چادر سلطنتی) انجام می‌گرفته که در اطراف آن چهار نگهبان حضور دارند. بر اساس تحقیقات به عمل آمده جایگاه اصلی این نقش، بخش مرکزی پلکان آپادانا بوده‌است