شاه نشین پل خواجو The King Place on the river

Not selected for Google Earth or Google Maps after a second review [?]

پل خواجو با پل شاهی که بر شالوده یی از پل حسن آباد(بنا شده در دوره ی تیموری)بنا گردیده است، به شکل امروزی آن در سال 1060هجری به فرمان شاه عباس دوم ساخته شده و تنها پلی است که قوس های آن با کاشی های هفت رنگ آراسته شده است. نام آن ، خواجو ، بر گرفته از واژه ی خواجه به بیانی درباری می دانند و می گویند چون در سده ی یازدهم هجری ، محله ای نزدیک این پل برای اقامت خانواده های بزرگان و خواجگان گزینش شده ، محله به نام خواجو و پل را به همین نام خوانده اند. پل دارای دو عرشه ی زبرین کاروان رو بوده و در دو سوی آن ، دو راهروی سرپوشیده جهت رهگذران طراحی کرده اند.عرشه ی زیرین نیز جهت رهگذران بوده و به منظور گذران وقت و تفریح منظور گردیده است. درباره ی کاربری پل و ماده ی تاریخ آن ، شعری از صائب تبریزی به شرح زیر آمده است:

دارای جهان ، پناه عباس

دریاچه سد و پل بنا کرد

بنابراین ، پل با کاربری سد ، دریاچه ای را نیز در پشت آن می آفریده تا امکان قایقرانی در دریاچه ی مابین پل خواجو و پل جویی که همراه با آتش بازی های شبانه همراه بوده ، فراهم آید.

پل خواجو دارای 137 متر درازا و 12 متر پهنا ، شمار 21 دهانه نیز دارد . دهانه های پل هرکدام دارای شیارهای سنگی است که جهت نهادن دریاچه تنظیم می باشد . کنترل جریان آب با دریچه های چوبی با گذر از شیارهای سنگی طراحی شده است و به هنگام بستن این دریچه ها ، ژرفای آب زینده رود در جانب باختری پل و سطح تراز ایستایی افزایش می یافته و آب سفره های زیر زمینی و در نتیجه ذخیره ی آب در فصل های خشک سال فراهم می شده است.

پل خواجو دارای دو شاه نشین باختری و خاوری در قسمت میانی می باشد که هرکدام دارای یک اتاق بزرگ مشرف بر سه ایوان می باشد . اتاق ها و ایوان ها دارای تزیینات نقاشی دیواری است که بیشتر این نقوش از دوره ی قاجاریه است و بر روی تزیینات دوره ی صفویه اجرا شده اند . به هنگام نگریستن ( از بالا) به پایه های سنگی پل و آب در جریان ، بیننده می پندارد که سوار بر قایقی در حال حرکت است. چون شکل پایه های پل همچون دندانه های اره است. گویی که اوست که رو به جلو حرکت می کند. سازندگان این پل با ایجاد پایه های دندانه ای ، اثرات ویران گر آب در جریان را در نخستین تماس با پایه ها کاهش داده اند . به هنگام بروز سیل ، با فوران آب و ریزش از فراز پایه ها، چون پایه های بالایی نیز شکل دندانه ای دارند، پایداری در برابر موج های ویران گر فراهم می آید.(منبع: اصفهان این همه هست این همه نیست/ مولف : منصور قاسمی)

آثار و ابنیه تاریخی اصفهان اثر میر سید علی جناب :

این پل چون نزدیک و متصل به محله ی خواجو است ، به این اسم معروف شده است. محله ی خواجوی فعلی سابقا باغ کاران نامیده می شده و یکی از چهار باغی بوده است که ملکشاه [ سلجوقی] ساخته [است]. وقتی که خواجوی کرمانی از بزرگان عرفا که شعر هم می گفته، نزدیک آن محله مدفن می گردد اراضی اطراف آن را خواجو گفتند.

میدانی میانه آن محله خواجو یا باغ کاران بوده است که حاج محمد حسین خان صدر اعظم اصفهانی ، سنه هزار و دویست و هفده ، این میدان را به شکل خیابانی می سازد به اسم چهارباغ و فتح آباد و به تدریج باغ کاران را نیز به اسم خواجو می نامند .

از قراری که در کتابچه ی (( احصائیه ی اصفهان)) معموله زمان ظل سلطان نوشته شده است، بانی این پل ، حسن بیک ترکمان آق قویونلو که سلطان آذربایجان و اصفهان و فارس و قسمت مهمی از قفقاز و غیره وغیره ، بوده است. و نیز محمد مهدی ارباب در رساله (( نصف جهان)) خود که در موضوع اصفهان نوشته، برای تردید این نسبت می نویسد: (( تمام دارایی حسن بیک به قدر مخارج بنای این پل نبوده است)) که معلوم می شود از قدیم به اسم حسن بیک معروف بوده، چنانچه دروازه شهر که به طرف این پل است، هنوز به اسم حسن آباد است.[ هم چنین] در سفرنامه مادام دیولافوا، اسم این پل را (( پل حسن بک)) نوشته است و معلوم می شودبه این نام شهرت داشته که یک نفر مسافر رهگذر شنیده است. مقبره خود حسن بیک هم نزدیک همین دروازه ابتدای محله خواجو تا چند سال قبل از این ، با آثار و علامات با شکوه و عظمت باقی بود وحالیه جز زمین آنجا ، [که] زراعت می شود، اثری باقی نمانده [است]. گویا از زمان صفویه می خواستند اسم پل را از حسن بیک بگردانند، که شاردن فرانسوی در سفرنامه اصفهان خود این پل را به اسم پل بابا رکن الدین می نویسد، بعضی از مورخین نوشته اند که شاه عباس این پل را ساخته و وضع پل به طور مضاعف می باشد ، [ به طوری ] که در طرف تحتانی آن پلی است سنگی با بیست و یک دهنه جهت عبور از رودخانه و روی این پل ، یک پل آجری به شکل سی وسه پل لیکن کوچک تر ساخته شده ، [که] شاید این قسمت را شاه عباس ساخته باشد. از این اختلاف طرز بنایی دو طبقه تحتانی و فوقانی، تصور می شد امیر حسن بیک ، بانی طبقه تحتانی بوده است و چون در مواقع سیلابی ، عبور و مرور از روی این پل مشکل می شده ، طبقه فوقانی ساخته شده باشد به توسط [شاه] عباس کبیر .[ از آن جا که این پل ] دارای دو طبقه پل می باشد، مناسب است آن را پل مضاعف نامید. طبقه زیرین تماما از قطعات سنگ های بسیار بزرگ بنا شده ، حتی سقف چشمه ها با سنگ هایی که دو متر متجاوز طول دارد پوشانده شده و سقف چشمه ها تماما مسطح است. در بسیاری از سنگ های این جا حروف یونانی (( آلفا))، (( بتا)) ،((دلتا)) و غیره رسم است و کشف از این می کند که این سنگ ها جزو مصالح عمارت ییلاقی اردوان اشکانی بوده است و پس از خرابی جی ، سنگ ها به این جا ها منتقل شده ، زیرا ، غیر از آن وقت حروف یونانی در اصفهان معمول نبوده است که نشان مصالح بنایی را با آن بنماید.

طرز معماری و استحکامی که در ساختمان این پل به کار برده شده با حفظ ظرافت و زیبایی و شکوه ، بسی مایه تعجب است :

دهنه های پل بیست ویک می باشد، ولی عرض دهنه ها بسیار مختلف [است]، چنانچه بعضی از آنها به عرض یک ذرع وشش گره برابر با 145 سانتی متر و بعضی دیگر ، متجاوز از دو ذرع بلکه قریب 220 سانتی متر می باشد. همچنین عمق چشمه ها که فاصله از طاق سنگی چشمه تا زمین باشد، بعضی ها یک ذرع و سه چارک برابر با 182 سانتی متر می باشد، و بعضی دیگر ، دو ذرع ونیم که مساوی با 260 سانتی متر می شود ، و علت این اختلاف معلوم نیست به چه نظر بوده است.

بالای پل فوقانی از دو طرف معبر دو رسته ایوان و نشیمنگاه می باشد که یکی به طرف معبر و دیگری به طرف رودخانه واقع است و فاصله میان دو ایوان دالانچه ای است جهت عبور و مرور و در وسط پل ، عمارت برج مانندی است که معبر پل ، آن را دو قسمت ساخته : یک قسمت به طرف مغرب پل و قسمتی در طرف شرقی اتفاق افتاده است.

چهار طبقه آن هنوز باقی [است] که طبقه فوقانی آن خراب شده و متفرجین در این طبقات مختلفه ، همه وقت می توانند با عده ای زیاد آرامش نمایند.

زمین رودخانه از جلو و عقب پل سنگفرش شده ، ستون های سنگی وسط دهنه های پل تحتانی ، که قریب بیست ودو متر طول دارد و قریب سه متر عرض ، از طرف آمدن آب به شکل سنبوسه دار می باشد، برای مقاومت با جریان آب و از طرف دیگر ، که محل بیرون آمدن آب است، مدرج و دارای هشت پله که متفرجین روی آن ، نشیمنمی نمایند.

وضع بنای تحتانی پل [ به گونه ای است که] در اطراف چشمه ها برآمدگی ای قرار داده شده[ به شکل ] مورب که هر وقت تخته چوبی به اندازه ی دهنه ، روی این برآمدگی گذارده شود ، در تمام بیست و یک دهنه ، در اثر فشار آب کاملا مجرای آب مسدود می گردد و نیز بالای همین چشمه ها علامت های دیگری هست که تا تقریب یک متر بالای این چشمه ها را نیز می توان با چوب مسدود ساخت که روی هم رفته آب انباری به عمق متجاوز از چهار پنج متر تشکیل داد و به عرض تمام رودخانه. در زمان حکومت ظل سلطان همین کار را در مواقع بهار معمول می داشتند و دریاچه ای که در جلو پل تشکیل می یافت با کشتی هایی که تشکیل داده بودند ، اسباب بازی و چندین روز به این وسیله خوشگذرانی می شد ، لیکن سبب عمده ی این طرز ساختمان برای این بوده است که سد محکمی جلو آب بسته شود و آبی که در اینجا انبار می گردد تا واری پل سی و سه چشمه ، دنباله ی آن کشیده می شده و به طور ذخیره ، آن را حفظ می کردند تا در تابستان ، موقع کمی آب رودخانه ، بلوک کرارج به وسیله این آب ذخیره ، مشروب می شده است و باغات زیادی که قدیم در آنجا بوده است نشانه ی این حسن تدبیر است.

طول پل یکصد و شانزده متر و با سراشیبی یک طرف ، یکصد و سی متر می شود . از غرایب اتفاقات این است که این پل خواجو ، به دست هان اشخاصی که ابنیه و آثار قدیمی اصفهان را خراب می ساختند ، در تاریخ 1295، مطابق خط بنایی که در پیشنانی پل ، روبروی تخت فولاد نوشته شده ، تعمیر گشته است.

تاریخ اصفهان ( مجلد ابنیه و عمارات اصفهان و آثار باستانی ) اثر استاد جلال الدین همایی:

پل خواجو (=پل حسن آباد و سد اطراف و دریاچه)

بانی : شاه عباس ثانی

تاریخ بنا:1065(هزار و شصت و پنج) ه.ق

طبقه زیرین خواجو منسوبست به حسن بیک = حسن پاشا ترکمان آق قویونلو و بدین سبب آنرا پل حسن پاشا نیز می گویند. پل تخت فولاد و پل بابا رکن الدین ( موقعی که مقبره بنام او بود) هم گفته می شود. طبقه زیرین پل حسن آباد از سابق بود و چشمه اش خراب شده بود . شاه عباس ثانی در 1065 بنای سد زاینده رود اطراف دریاچه کرد و پل را بالتمام برداشته از نو ساخت و طبقه فوقانی را هم الحاق فرمود.[ تاریخ میرزا طاهر وحید و قصص الخاقانی]

شاه عباس ثانی 9 رجب 1065 از سفر مازندران به اصفهان برگشت و بعد از مراجعت در همین سال دستور داد پل قدیم را که مشرف بر خرابی بود از جا بر داشته مجددا ساختند [ قصص الخاقانی] . پس معلوم می شود که بنای پل بالتمام از شاه عباس ثانی است جز اینکه اول یک طبقه بوده است و بعد دوطبقه شده است . جذب و جوری ساختمان فوقانی و تحتانی پل هم نشان می دهد که کار یک استاد و یک کارفرماست.(ص 282)

بنا طبقه فوقانی پل خواجو

بانی : شاه عباس ثانی

تاریخ بنا:1065(هزار و شصت و پنج )ه.ق.

طبقه زیرین علی المعروف از امیر حسن آق قوینلو یا حسن پاشا که قبرش در چهار سو نقاشی است بدین سبب آنرا پل حسن آباد هم می گویند. پل بابا رکن الدین هم می گفتند چون راه مقبره اوست.

احداث سد و دریاچه مابین پل چوبی و خواجو

بانی : شاه عباس ثانی

تاریخ بنا:1064 (هزار و شصت و چهار)ه.ق.

سد زاینده رود مخصوصا در قسمتی که مربوط به باغ سعادت آباد و محله سعادت آباد می شده احداث شده شاه عباس ثانی است.

سفرنامه شاردن (قسمت اصفهان)/ترجمه حسین عریضی/پل بابارکن الدین:

نزدیک این بخش پل بابارُک(بابارکن الدین)است که در زیبایی، کمتر از پل سابق الذکر نیست اگرچه به مناسبت تنگی بستر رودخانه در این محل این پل کوچکتر از دیگری است . دو نقشه مقابل نقشه های این پل است ( در کتاب دو نقشه است)که از پایین برداشته شده است. دو جبهه پل به یک اندازه زیبا نیست نقشه شماره یک(جبهه غربی)به طرف یکی از باغهای تفریحی شاه است که شرح آن را خواهم دارد ، جبهه دیگر پل زیباتر و دلپذیرتر است. طول پل یکصدو شصت و شش پا و عرض آن بیست و چهار پاست و دو شیب بیست و پنج پایی در دو طرف پل است که هریک دارای دو دیوار سنگی می باشد که به دو میله از رخام منتهی می شود. ساختمان قسمت زیر پل از سنگ تراش ساخته شده و عرض آن دو برابر عرض پل است و بلندی آن به اندازه ای است که هنگام تابستان آب از بالا و زیر طاق چشمه های پل عبور نمی کند بلکه از دهانه هایی که زیر آن است آبشار مانند ، در بستر خود به طرز شگفت انگیزی می ریزد.هنگامی که شخص روی این قسمت حرکت می کند زیر پای خود حرکت آب را دیده و زمزمه دلپسند آن را می شنود. طاقهای پل در طول خود مدخل هایی دارد که میان آن ها سنگهایی است که شش پا از سطح زیرین پل ارتفاع دارد. قسمت فوقانی پل از حیث زیبایی کم از قسمت تحتانی نیست. دیوارهای قسمت فوقانی که به ارتفاع دوازده پاست در طول خود راهروهایی دارد که یک نفر به آسانی می تواند در آن گردش کند . این دیوارها در داخل وخارج از کاشی مزین شده است.بالای دیوارها مسطح و دارای دست انداز مظاعف مشبکی است که سه نفر به راحتی می توانند روی آن حرکت نمایند. در دو انتهای پل چهار کلاه فرنگی و در وسط دو کلاه فرنگی بزرگتر مسقف مسدسی می باشد. داخل این کلاه فرنگی ها از بالا تا پایین تذهیب و نقاشی شده که روی گلویی های آن امثال و حکمی از نثر ونظم نگاشته اند. این است یکی از نثرهای آن:

((دنیا همچون پلی است، کوشش کن از آن عبور کنی . آنچه را در رهگذر خویش می یابی با دقت بسنج. همه جا بدی خوبی را احاطه می کند و از آن پیشی می گیرد)).

نام بابا رکن الدین را که به این پل نهاده اند از قبرستانی به این اسم مشتق شده است که بزرگترین ومشهورترین قبرستانهای اصفهان و درویش مشهور پارسایی که همین نام را داشته و قبر مجللی از سنگ مرمر دارد در آن مدفون است. این مقبره را گنبدی است که از داخل وخارج از کاشی پوشیده شده است. شاه عباس اول آن را برای خوشایند مردم اصفهان که اعتقادی به صاحب آن داشتند، ساخت . از راه شیراز به اصفهان این گنبد مانند مخروطی دیده می شود......

سفرنامه اصفهان/میرزا غلامحسین افضل الملک (1308-241 ه ش):

پل هشتم: پل خواجو است، زیرا که بر سر آن محله واقع شده [است]. آن را شاه عباس ثانی بنا نموده اند و خوش نماتر از سی و سه چشمه است ، اما به آن عرض و طول نیست . میرزا طاهر وحید تخلص که در آن وقت ، وقایع نگار این پادشاه بوده و تاریخی به نام او نوشته است در آن جا آورده است که (( در محل این پل ، پل کهنه مدروسی بوده به حکم پادشاه آن را خراب کردند این پل را به این وضع مشتمل بر بیست وچهار چشمه ساختند. چون پیش محله حسن آباد بوده ، آن را پل حسن آباد نام نهادند وبعد از فتنه افغان چون محل حسن آباد به کلی از آبادی افتاده است ، به اسم خواجو معروف شده است . مرحوم صدر اعظم اصفهانی چهارباغ خود را متصل به این پل کرده است ؛ از متنزهات خوب است و کسانی که از تاریخ خبری ندارند این پل نزد آنها به پل حسن خانی مشهور شده ، مراد ایشان امیر حسن بیک آق قویونلوی ترکمان است که امیر آذربایجان و بر این سمت ها نیز مستولی بود و او حاکم تبریز بود، به این سمت ها هرگز نپرداخته و چنین همتی نداشت ، بلکه تمام دولت او بعد از طرح این پل نبوده است و او قبل از صفویه بوده و دولت او از طایفه او به صویه منتقل گردید.

خلاصه این سه پل آخری مرکوز همه پل های محاذی شهر است.

توضیحات تکمیلی

مرحوم جناب با اشاره به حروف یونانی مرسوم در سنگهای پل آنها را به دوران اشکانی و سنگ ها را مصالح انتقال داده شده از عمارت ییلاقی اشکانی دانسته ولی در حال حاضر اکثر محققان و اساتید فن این موضوع را رد می کنند و آن را مربوط به نحوه پرداخت دستمزد کارگران می دانند به این صورت که هر کارگر علامتی را به خود اختصاص میداد تا در پایان کار با شمارش سنگ های نشانه دار مرتبط با وی دستمزدش را به درستی پرداخت کنند. این علامت ها در پل خواجو بسیار مشاهده می شود حتی در چشمه های زیرین پل. در آرامگاه بابا رکن الدین و برخی از سنگ های مدرسه چهارباغ به خصوص سنگ های مرمر آن نیز این علائم را می توان مشاهده کرد. البته در بعضی از سنگ های ورودی مدرسه رکن الملک هم قابل مشاهده است .

نکته ی بعدی خاصیت آکوستیک پل است که اگر در زیر یکی از دالانها قرار بگیرید و به آرامی سخن کنید و شخص دیگری گوش بر زاویه مقابل گذارد صدای شما را به وضوح خواهد شنید . این خصوصیت به صورت ضربدری انجام پذیر است. البته این ویژگی فقط به این بنا تعلق ندارد بلکه در عمارت عالی قاپو نیز قابل اجراست.

از ویژگی های دیگر پل وجود مرده شور خانه یا آسیابدان است که در اتاقی در قسمت زیرین پل قرار دارد . از نشانه های موجود معلومست که مرده ها را در این اتاق شستشو میداند و برای دفن به قبرستان تخت فولاد می بردند یا آنکه از جریان آب برای آسیاب بهره می گرفتند.البته این قسمت پل تا چند وقت پیش معلوم نبود و با آشکار شدن نم و رطوبت در دیواره های پل و در خطر قرار گرفتن پل ، بررسی های زیادی انجام گرفت و اقداماتی جهت مرمت پل شروع شد که در حین کار ، قسمتی از زمین نشست کرد و دالانی آشکار شد که منتهی به این قسمت می شد که از انباشته شدن آب در آنجا، رطوبت به بدنه پل سرایت کرده بود و سبب به خطر افتادن این پل با شکوه شده بود.

Show more
Show less
Save Cancel Want to use bold, italic, links?

Comments (22)

« Previous12Next »
Maziyar Heydari on October 13, 2013

عجب گچ کاری ای لایک

Alireza Javaheri on January 6, 2014
  • Nice shot & beautiful photo
  • L I K E
« Previous12Next »

Sign up to comment. Sign in if you already did it.

Photo details

  • Uploaded on October 3, 2013
  • © All Rights Reserved
    by Kianoush Masoudi
    • Camera: Canon PowerShot A2400 IS
    • Taken on 2013/09/29 23:16:00
    • Exposure: 0.100s (1/10)
    • Focal Length: 13.40mm
    • F/Stop: f/4.500
    • ISO Speed: ISO800
    • Exposure Bias: 0.00 EV
    • No flash

Groups