Απόσπασμα από το βιβλίο του Μητροπολίτη Θηβών και Λεβαδείας Ιερωνύμου

Στην περιοχή του Δήμου Χαιρώνειας βρίσκεται το μοναστήρι της Παναγίας της Λυκούρεση. Η ονομασία της οφείλεται, κατά τη λαϊκή παράδοση, στην παροχή προστασίας από τις επιδρομές των λύκων. Είναι άγνωστο πότε κτίστηκε. Η πρώτη γραπτή μαρτυρία είναι εκείνη του έτους 1539 που παρέχει την πληροφορία ότι η Ιερά μονή Λυκούρεση με την ονομασία Γενέθλιο της Θεοτόκου υπήρχε κατά την κατάληψη της Βοιωτίας από τους Τούρκους το 1460 και ήταν μετόχι της Ιεράς Μονής του Οσίου Λουκά. Στην εικόνα το εσωτερικό της Μονής Λυκούρεση οπού αριστερά διακρίνεται ο ναός και δεξιά τα κελιά.

Το καθολικό τής Μονής Σαγματά χρονολογείται το δεύτερο μισό του 12ου αιώνα και έχει σχήμα επίμηκες ορθογώνιο, με συνολικές διαστάσεις 9Χ22,55 μέτρα που καταλήγει ανατολικά σε τρεις ημιεξάγωνες κόγχες. Ο κυρίως ναός έχει σχήμα τετράγωνο και παρουσιάζει τον τύπο του σταυροειδούς εγγεγραμμένου μετά τρούλου ναού. Ο τρούλος στηρίζεται σε τέσσερις κίονες. Ανατολικά προσαρτάται, τελείως ανεξάρτητα, το τριμερές ιερό, πού αντιστοιχεί στα τρία κλίτη τού ναού. Εξωτερικά είναι χτισμένος στα κάτω μέρη με μεγάλους φαιούς ασβεστόλιθους πού σχηματίζουν, κατά διαστήματα, και σταυρούς, ενώ στα άνω μέρη από κανονικούς πωρόλιθους πού περιβάλλονται από μία απλή σειρά ερυθρών πλίνθων.